Mekânsal Planlama, Şehircilik ve İnşaat Kanunu hakkında 169/2026 sayılı Kanun (“Kanun”), 10 Ağustos 2026 tarihli ve 661 sayılı Romanya Resmî Gazetesi (Monitorul Oficial), Kısım I’de yayımlanmış ve 25 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Kanun, mekânsal planlama, şehircilik ve inşaata uygulanan hukuki çerçevede kapsamlı bir değişikliği ifade etmektedir. Daha önce ayrı mevzuatta, başta inşaat işlerinin yapımına izin verilmesine ilişkin 50/1991 sayılı Kanun, inşaatta kaliteye ilişkin 10/1995 sayılı Kanun ve mekânsal planlama ve şehirciliğe ilişkin 350/2001 sayılı Kanun olmak üzere, yer alan düzenlemeler tek bir yasal çerçevede birleştirilmiş ve yeniden yapılandırılmıştır.

Değişiklikler yalnızca kamu makamları, mimarlar veya geliştiriciler için değil, aynı zamanda inşaat yapmayı, bir yapıyı yıkmayı, bir binada değişiklik yapmayı veya bir gayrimenkul işlemi gerçekleştirmeyi planlayan malikler ile altyapı ve enerji projelerine yatırım yapanlar için de önem taşımaktadır. Bu makale, imar durum belgesinde (certificat de urbanism) nelerin değiştiğini, yapı ruhsatı için kimlerin başvurabileceğini ve enerji projelerinin mühendislik yapıları (lucrări inginerești) kategorisine nasıl dahil olduğunu açıklamaktadır.

1. İmar durum belgesinde neler değişiyor

İmar durum belgesi, bir gayrimenkul işlemi gerçekleştirmek veya bir yapı üzerinde iş yapmak isteyen kişinin karşılaştığı ilk belgelerden biridir. Kanun’un 253. maddesinin (1) ve (2). fıkralarına göre bu belge, kamu makamının düzenlendiği tarihte taşınmaza uygulanacak düzenlemeleri, izinleri ve kısıtlamaları bildirdiği, zorunlu nitelikte bir bilgilendirme işlemidir ve inşaat veya yıkım işlerini yürütme hakkı vermez.

Kanun, imar durum belgesinin talep edildiği amaca daha fazla önem vermekte ve bu amaca göre birden fazla belge kategorisini ayrı ayrı düzenlemektedir. Diğerlerinin yanı sıra, aşağıdaki amaçlara yönelik belgeler öngörülmüştür:

  • bilgilendirme;
  • kadastro işlemleri;
  • bina ve saha düzenlemelerinin inşası veya yıkımı;
  • mühendislik yapılarının inşası veya yıkımı;
  • özel amaçlı yapılar.

Bu ayrım önemlidir; zira imar durum belgesi her durumda aynı işleve ve aynı hukuki niteliğe sahip değildir ve talep amacının en başından doğru belirlenmesi gerekir. Örneğin, bilgilendirme amaçlı imar durum belgesi bir idari işlem değildir, tüm başvuru sahipleri için aynı olan genel bilgiler içerir; diğer kategoriler ise bireysel nitelikte idari işlemlerdir. Bir belge aynı anda birden fazla amaç için ve bir veya birden fazla taşınmaz için düzenlenebilir.

İmar durum belgesi olmaksızın yapılan kadastro işlemleri mutlak butlanla batıldır

Onaylı mekânsal planlama ve imar belgeleriyle belirlenen teknik rejim bakımından, kadastro işlemlerine ilişkin imar durum belgesi olmaksızın veya bu belgenin koşullarına aykırı olarak gerçekleştirilen tevhitler, ifrazlar, geçit irtifaklarının tescili ve taşınmazların tapu sicilinde (carte funciară) gösterilmesi veya yeniden gösterilmesi ile bunlara ilişkin hukuki işlemler mutlak butlanla batıldır. İstisnai olarak, mühendislik yapılarının gerçekleştirilmesi durumunda kadastro işlemlerine ilişkin imar durum belgesi zorunlu değildir.

2. İmar durum belgesi ne kadar sürede düzenlenir

İmar durum belgesinin düzenlenme süreleri, belgenin kategorisine göre değişir:

  • bilgilendirme amaçlı belge: makamın işler durumda bir bilişim sistemi bulunduğunda (bu durumda belge otomatik olarak düzenlenir) en fazla 5 iş günü, bu sistem işler hâle gelinceye kadar ise en fazla 10 iş günü;
  • kadastro işlemlerine ilişkin belge: en fazla 10 iş günü;
  • bina ve saha düzenlemelerinin inşası veya yıkımına ilişkin belge: en fazla 15 iş günü;
  • mühendislik yapılarının inşası veya yıkımına ilişkin belge: işlerin yararlanıcısı tarafından başvurunun yapılmasından itibaren 15 iş günü.

Uygulamada, öncelikle başvurunun amacının belirlenmesi önemlidir; zira bu amaç, imar durum belgesinin kategorisini ve dolayısıyla uygulanacak usul rejimini belirler.

3. İmar durum belgesi ne kadar süre geçerlidir

İnşaat veya yıkım amaçlı imar durum belgesinin geçerlilik süresi, başvurunun amacına, yatırımın karmaşıklığına, bölgenin imar özelliklerine ve ayrıca uygulanacak imar belgelerinin geçerliliğini korumasına bağlı olarak, düzenleyen makam tarafından düzenleme tarihinden itibaren 12 ile 36 ay arasında belirlenir.

Projeye bağlı olarak birbirini izleyen birden fazla aşama söz konusu olabilir: görüşlerin alınması, proje belgelerinin hazırlanması, ruhsatın alınması ve diğer yasal koşulların yerine getirilmesi. Bu nedenle imar durum belgesinin geçerliliği, projenin somut takvimiyle bağlantılı olarak takip edilmelidir. Bazı pratik kurallar göz önünde bulundurulmalıdır:

  • uzatma, sürenin bitiminden en az 15 iş günü önce talep edilir ve en fazla 24 ay için verilir; bu sürenin sonunda yeni bir belge düzenlenmesi zorunludur; bu süreye uyulmaması geçerliliğin sona ermesi sonucunu doğurur;
  • geçerlilik, belge sahibinin inşaat yapma niyetinden vazgeçmesi hâlinde de sona erer; bu durumda belge sahibi, düzenleyen makama bildirimde bulunmakla yükümlüdür;
  • belge bir PUZ (bölgesel imar planı) veya PUD (ayrıntılı imar planı) hazırlanmasını öngördüğünde, talep edilen amaç için ancak söz konusu planın onaylanmasından sonra kullanılabilir ve onaydan sonra 12 ay daha geçerli kalır;
  • ruhsatın düzenlenmesinden önce belge sahibinin değişmesi hâlinde, imar durum belgesine ve alınan görüşlere ilişkin hak ve yükümlülükler kanun gereği yeni sahibine geçer;
  • 25 Ağustos 2026’dan (Kanun’un yürürlüğe girdiği tarih) önce düzenlenen imar durum belgeleri geçerliliklerini korur.

4. Bir projeye başlamadan önce imar durum belgesinde neler kontrol edilmelidir

İmar durum belgesi, belirli bir araziye uygulanacak rejimin tespitinde ve hedeflenen işlemin gerçekleştirilmesi için yerine getirilmesi gereken koşulların belirlenmesinde önemli bir rol oynar. Bir projeye başlamadan önce, duruma göre şunlar incelenmelidir:

  • arazinin hukuki rejimi (mülkiyet, diğer ayni haklar, kamu yararına irtifaklar, yerleşik alan içinde veya dışında bulunma – intravilan / extravilan, özel koruma rejimleri);
  • ekonomik rejim (mevcut kullanım, izin verilen veya yasaklanan kullanımlar);
  • teknik rejim: imar göstergeleri (POT – taban alanı katsayısı, CUT – kat alanı katsayısı), yükseklik sınırları, çekme mesafeleri, kamu yollarına erişim ve altyapı hizmetlerinin mevcudiyeti;
  • olası kısıtlamalar veya yasaklar;
  • ek bir imar belgesine duyulan ihtiyaç;
  • uzmanlık etütlerinin listesi ve inşaat için gerekli görüş ve onayların (avize și acorduri) eksiksiz listesi.

Başka bir deyişle, imar durum belgesi projenin başlangıç noktalarından biridir; ancak hukuki analiz, yalnızca bu belgenin mevcut olmasıyla sınırlı tutulamaz.

Bir gayrimenkul veya enerji projesi mi hazırlıyorsunuz? Projelendirmeye yatırım yapmadan önce imar durum belgesini ve ruhsat takvimini inceliyoruz.

Görüşme planlayın

5. İmar Kanunu’na göre yapı ruhsatı

Kanun’un 246. maddesinin (1). fıkrasına göre yapı ruhsatı, yapıların yer seçimi, tasarımı, inşası, işletilmesi ve kullanım sonrası aşamasına ilişkin kanunda öngörülen tedbirlere uygun olarak inşaat işlerinin yürütülmesine izin veren, bireysel nitelikte idari işlemdir. Ruhsat; yeni yapıların inşası, saha düzenleme işleri ve mevcut yapılar üzerindeki müdahale işleri için düzenlenir.

Kanun, yapının türüne göre farklılaştırılmış bir ruhsat usulü öngörmektedir: (1) binalar, (2) mühendislik yapıları ve (3) saha düzenlemeleri. Ayrıca:

  • artık geçici ruhsat düzenlenmemektedir;
  • hem yeni yapıları hem de saha düzenlemelerini, müdahaleleri veya yıkımları içeren bir yatırım projesi için, iş kategorilerini ayrı ayrı gösteren tek bir ruhsat talep edilir;
  • aynı arazi üzerinde yer alan birden fazla yatırım projesi için, talep üzerine ve aynı imar durum belgesine dayanılarak her proje için ayrı bir ruhsat düzenlenebilir;
  • inşaat işlerinin yürütülmesine izin verildikten sonra ortaya çıkan proje değişiklikleri, ilk ruhsatın geçerlilik süresi içinde ve değişiklikler uygulanmadan önce talep edilen değişiklik ruhsatı ile izne bağlanır;
  • ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak yürütülen işler için verilen yasallaştırma ruhsatının kapsamı dardır: esas olarak, korunan alanlar dışında kalan, toplam inşaat alanı en fazla 150 m² olan tek aileli konutlar ve müştemilatlar ile balkon kapatmaları;
  • Kanun’da açıkça öngörülen hâllerde, belirli işler basitleştirilmiş bildirim usulüyle veya hiçbir formaliteye gerek olmaksızın yürütülebilir.

Bir yapı ruhsatına karşı dava açabilecek kişiler, Anayasa Mahkemesi’nin (CCR) 643/2024 sayılı Kararı ve İmar Kanunu hakkındaki makalemizde açıklanmaktadır.

6. Usulün aşamaları ve yapı ruhsatının düzenlenme süreleri

Ruhsat süreci, inşaat veya yıkım amaçlı imar durum belgesinin talep edilmesiyle başlar; uzmanlık etütlerinin hazırlanması, inşaat ruhsatına esas projenin (ve duruma göre şantiye organizasyonunun) hazırlanması, çevresel usulün tamamlanması, görüş ve onayların alınması, gerekirse PUD’un hazırlanması, başvurunun yapılması ve ruhsatın düzenlenmesiyle devam eder.

Belgeler, yetkili makama veya faaliyete geçmesinden sonra Ulusal Tek Durak Ofisi (Ghișeul unic național) aracılığıyla, yazılı veya dijital formatta sunulur. Başlıca süreler şunlardır:

  • makam, kayıttan itibaren en geç 10 iş günü içinde belgelerdeki tüm eksiklikleri bildirir; başvuru sahibinin eksiklikleri tamamlamak için en fazla 3 ayı vardır;
  • ruhsat, eksiksiz belgelerin sunulmasından itibaren en geç 30 takvim günü içinde düzenlenir;
  • yararlanıcının talebi üzerine ve bir harç ödenmesi karşılığında, ruhsat acil usulde 7 iş gününe kadar bir süre içinde düzenlenebilir;
  • başvuru sahibi Tek Onay Komisyonu (Comisia de acord unic) aracılığıyla tek onay usulünü tercih ederse, 30 günlük süre tek onayın düzenlenmesinden itibaren işlemeye başlar.

7. Yapı ruhsatının geçerliliği ve devri

Yapı ruhsatı, düzenlenmesinden itibaren 3 yıl geçerlidir ve işlere bu süre içinde başlanmalıdır. Düzenleyen makama bildirilen işlere başlanmasından sonra geçerlilik, ruhsatta öngörülen yapım süresinin tamamını kapsayacak şekilde uzar. İşlere başlandığı bildirilmezse, yapım süresi ruhsatın düzenlendiği tarihten itibaren hesaplanır. Diğer önemli hususlar:

  • ruhsatın geçerliliği, düzenleyen makama gerekçeli bildirimde bulunularak yalnızca bir kez ve en fazla 12 ay süreyle askıya alınabilir;
  • 3 yıllık sürenin uzatılması yasaktır; ancak ilk harcın ’u tutarında bir harç ödenerek, yapım süresinin en fazla 12 ay uzatılması bir kez talep edilebilir;
  • ruhsat; işlere başlanmaması, işlerin yapım süresi içinde (uzatma olmaksızın) tamamlanmaması veya yapımın 24 aydan fazla süreyle durdurulması hâllerinde, uyuşmazlıklar ve mücbir sebep hâlleri hariç, geçerliliğini yitirir;
  • imar durum belgesiyle istenen görüş ve onaylar, yeni unsurlar ortaya çıkmadığı sürece işlerin kabulüne (recepție) kadar geçerliliğini korur;
  • yapım sırasında ruhsat sahibinin değişmesi hâlinde, ruhsata ilişkin hak ve yükümlülükler kanun gereği yeni sahibine geçer; bu husus, geliştirme aşamasındaki projelere ilişkin işlemlerde özellikle önemlidir.

Geliştirme aşamasındaki bir projenin satın alınmasının gerektirdiği incelemeler için güneş enerjisi ve BESS (batarya enerji depolama sistemi) projelerine yönelik hukuki durum tespiti (due diligence) hakkındaki rehberimize de başvurabilirsiniz.

8. İmar durum belgesi ve yapı ruhsatı için kimler başvurabilir

Kanun’un en önemli ayrımlarından biri, başvuru sahibinin sıfatına ilişkindir. Bu sıfat, talep edilen işleme ve işin türüne göre farklılık gösterir.

İmar durum belgesi

  • bilgilendirme amaçlı: ilgili her gerçek veya tüzel kişi;
  • kadastro işlemleri için: mülkiyet hakkı sahibi veya onun yetkilendirdiği kişi;
  • bina ve saha düzenlemeleri için: taşınmaz üzerinde ayni hak sahibi;
  • mühendislik yapıları için: taşınmaz üzerinde asli bir ayni hakka sahip olması gerekmeksizin, işlerin yararlanıcısı.

Yapı ruhsatı: kural

Ruhsat, işleri yürütme hakkına sahip olanların [Kanun’un 245. maddesinin (3). fıkrasıyla bağlantılı olarak 248. maddesinin (1). fıkrası] talebi üzerine düzenlenir; bunlar:

  • mülkiyet hakkı sahipleri;
  • kurucu hukuki işleme uyulması veya malikin muvafakatiyle, kamu mülkiyetine karşılık gelen diğer ayni hakların (idare, imtiyaz, bedelsiz kullanım) sahipleri.

Başvuru sahibi, belgeleri sunarken mülkiyet hakkını veya inşaata imkân tanıyan başka bir ayni ya da şahsi hakkı ispatlar; başvuruda hangi hakka dayanıldığı belirtilmelidir.

Yapı ruhsatı: istisnalar

  • şahsi hak (örneğin kira), yalnızca Kanun’un 245. maddesinin (4). fıkrasında sınırlı olarak sayılan işlerin yürütülmesine imkân tanır; bunlar: malikin muvafakatiyle geçici yapılar, onarımlar ve taşıyıcı olmayan, sökülebilir iç bölmeler; petrol ve doğal gaz ile su ve atık su sistemleri alanındaki belirli işler; kanunda açıkça öngörülen hâllerde diğer işler;
  • kamu yararına mühendislik yapıları için ruhsat, taşınmazlar üzerinde asli ayni hak sahibi olanlar dışındaki kişilerin talebi üzerine de düzenlenir;
  • elektrik enerjisi, doğal gaz ve ham petrol ulusal iletim şebekeleri için lisans, imtiyaz sözleşmesi, petrol anlaşması veya duruma göre kira sözleşmesi, maliklere bildirimde bulunulması ve tazminatların ödenmesi veya depo edilmesi şartıyla, arazi üzerindeki hak belgesinin yerine geçer;
  • şantiye organizasyonu, yüklenicinin talebi üzerine ve yapım sözleşmesine dayanılarak ayrıca ruhsata bağlanabilir.

9. Mühendislik yapıları nelerdir

Mühendislik yapıları; ulaştırma altyapısı, hidroteknik, madencilik, enerji altyapısı veya elektronik haberleşme işleri gibi, bina ve saha düzenlemeleri kategorisine girmeyen kalıcı yapılardır. Kanun’un 326. maddesinin (3). fıkrası, özel ruhsat rejimine tabi mühendislik yapılarını sayar:

  • ulusal öneme sahip ulaştırma altyapısı;
  • enerji alanındaki altyapı, yani enerji altyapısı;
  • elektronik haberleşme şebekeleri ve bunlara ilişkin fiziki altyapılar;
  • su yönetimi işleri;
  • hidroteknik işler;
  • madencilik işleri;
  • yerel ve il (județ) düzeyinde kamu yararına yönelik projelerin gerçekleştirilmesi için gerekli diğer mühendislik yapıları.

Karşılaştırma yapmak gerekirse, binalar insanları, hayvanları, teknolojik tesisatı, malzemeleri barındırmaya veya insan faaliyetlerinin yürütülmesine yönelik yapılardır; saha düzenlemeleri ise diğerlerinin yanı sıra sivil ve arazi düzenlemelerini, geçici yapıları, yeşil ve kamusal alanları, sondajları, kazıları ve şantiye organizasyonunu kapsar.

10. Enerji projeleri neden mühendislik yapılarıdır

Kanun “enerji altyapısı” kavramını tanımlamamaktadır; ancak bizim yorumumuza göre birçok hüküm, enerji projelerinin mühendislik yapıları kategorisine dahil edilmesini desteklemektedir:

  • Kanun’un 369. maddesinin (5). fıkrası ve 326. maddesinin (3). fıkrasının (b) bendi, enerji altyapısını mühendislik yapıları arasında açıkça saymaktadır;
  • Kanun’un 6 numaralı Eki (yapıların sonuç sınıflarına göre sınıflandırılması), mühendislik yapılarına ayrılmış sütunda rüzgâr ve güneş enerjisi santrallerini, nükleer, rüzgâr veya güneş dışındaki enerji üretim santrallerini, nükleer santralleri ve enerji iletim ve dağıtım havai hatlarının direklerini içermektedir;
  • Kanun’un 252. maddesinin (i) bendi, yenilenebilir kaynaklardan elektrik enerjisi ve hidrojen üretim ve depolama kapasitelerini, trafo merkezleri, kablolar ve kamu yararına elektrik şebekesine bağlantı tesisleriyle birlikte bütüncül olarak düzenlemektedir.

Bu sınıflandırmanın önemli pratik sonuçları vardır:

  • mühendislik yapılarına ilişkin imar durum belgesi, arazi üzerinde asli bir ayni hak olmaksızın işlerin yararlanıcısı tarafından alınabilir;
  • arazilerin tevhidi veya ifrazı için kadastro işlemlerine ilişkin imar durum belgesi gerekli değildir;
  • kamu yararına mühendislik yapıları için komşuların muvafakati gerekli değildir;
  • ayrı yapılar veya kesimler bazında kısmi kabuller mümkündür.

11. Güneş, rüzgâr ve depolama projelerine ilişkin özel kurallar

Yerleşik alan dışında (extravilan) bulunan, yenilenebilir kaynaklardan elektrik enerjisi ve hidrojen üretim ve depolama kapasiteleri, trafo merkezleri, kablolar ve bağlantı tesisleri dahil, yeni bir imar belgesi hazırlanmaksızın yapı ruhsatına dayanılarak gerçekleştirilebilir. Yerleşik alan içinde (intravilan) bulunan ve öz tüketim amacıyla gerçekleştirilmeyen üretim kapasiteleri için çözüm ve komşu taşınmazlarla ilişkiler bir PUD ile ayrıntılandırılır.

Yerleşim yerlerinin yerleşik alanı dışında yürütülen mühendislik yapılarına ilişkin yapı veya yıkım ruhsatları, elektronik haberleşme şebekeleri ve bu şebekelere ilişkin fiziki altyapılar hariç olmak üzere, kanuna uygun olarak görüş alınmış ve onaylanmış mekânsal planlara uygun olarak düzenlenir.

Taş ocakları, kum-çakıl ocakları, gaz ve petrol kuyuları, yenilenebilir kaynaklardan elektrik enerjisi ve hidrojen üretim kapasiteleri ile diğer işletmeler için jeoteknik etütlerin yapılması amacıyla gerekli arazi araştırma ve arama işleri, sondajlar ve kazılar, yürürlükteki imar düzenlemeleri esas alınarak yeni bir imar belgesi olmaksızın gerçekleştirilebilir.

Depolamaya özgü düzenleyici hususlar Romanya’da BESS projeleri hakkındaki rehberimizde, yatırımların genel çerçevesi ise Romanya’da yenilenebilir enerji yatırımları hakkındaki rehberde açıklanmaktadır.

Bir güneş, rüzgâr veya BESS projesi mi geliştiriyor ya da satın alıyorsunuz? Hangi imar durum belgesinin gerekli olduğunu ve ardından hangi ruhsatların geleceğini belirliyoruz.

Bize ulaşın

12. Geçiş rejimi

25 Ağustos 2026’dan önce başlatılan imar belgelerinin hazırlanması, görüş alınması ve onaylanması usulleri, başlatıldıkları tarihte yürürlükte olan kanuna tabi olmaya devam eder; daha önce düzenlenen imar durum belgeleri ise geçerliliklerini korur.

Sıkça sorulan sorular

169/2026 sayılı Kanun nedir?

25 Ağustos 2026’dan itibaren yürürlükte olan Mekânsal Planlama, Şehircilik ve İnşaat Kanunu’dur. Kanun, daha önce başta 50/1991 sayılı Kanun, 10/1995 sayılı Kanun ve 350/2001 sayılı Kanun’da yer alan düzenlemeleri tek bir mevzuatta birleştirmektedir.

Yeni Kanun’a göre yapı ruhsatı ne kadar sürede düzenlenir?

Eksiksiz belgelerin sunulmasından itibaren en geç 30 takvim günü içinde. Yararlanıcının talebi üzerine ve bir harç ödenmesi karşılığında ruhsat, acil usulde 7 iş gününe kadar bir süre içinde düzenlenebilir.

Yapı ruhsatı uzatılabilir mi?

İşlere başlanması için öngörülen 3 yıllık süre uzatılamaz. Yapım süresi, ilk harcın ’u tutarında bir harç ödenerek, yalnızca bir kez ve en fazla 12 ay uzatılabilir.

25 Ağustos 2026’dan önce düzenlenen imar durum belgeleri hâlâ geçerli mi?

Evet. Kanun’un yürürlüğe girmesinden önce düzenlenen imar durum belgeleri geçerliliklerini korur.

Arazinin maliki olmayan bir geliştirici, bir güneş enerjisi santrali için imar durum belgesi alabilir mi?

Evet. Enerji projeleri, kural olarak, mühendislik yapıları kategorisine girer ve mühendislik yapılarına ilişkin imar durum belgesi, arazi üzerinde asli bir ayni hak olmaksızın işlerin yararlanıcısı tarafından talep edilebilir. Yapı ruhsatı bakımından ise arazi üzerindeki hak, 8. bölümde açıklanan kurallara göre ayrıca incelenmelidir.

Adesman & Asociații, maliklere, yatırımcılara ve geliştiricilere imar durum belgeleri ile yapı ruhsatlarının alınmasında ve gayrimenkul ve enerji projelerine ilişkin işlemlerde destek vermektedir. Gayrimenkul, inşaat ve altyapı hukuku alanındaki çalışmalarımız hakkında daha fazla bilgi edinin.

Geliştirmek istediğiniz bir gayrimenkul projeniz veya araziniz mi var? İşlerin ruhsatlandırılması konusunda ekibimizle görüşün.

Bize ulaşın

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Uygulanacak hukuki rejim, her projenin somut durumuna ve inceleme tarihinde yürürlükte olan mevzuata göre değerlendirilmelidir.